Theo nhạc sĩ Đặng Hoành Loan, câu chuyện này vẫn chưa có hồi kết.'

Hát Xoan mới được Unesco vinh danh nhưng lại xảy ra rất nhiều tranh cãi giữa các nhà khoa học và nhà quản lý văn hóa?

- Hiện nay, những nhà nghiên cứu như tôi hay GS Tô Ngọc Thanh bảo vệ đến cùng quan điểm bảo tồn di sản hát Xoan là bảo tồn nguyên gốc. Trong khi đó, quan điểm của các nhà quản lý văn hóa tỉnh Phú Thọ lại cho rằng, Xoan cổ không hay và buồn nên có chủ trương phát triển Xoan mới, kết hợp Xoan với nghệ thuật tuồng, chèo… Chính vì vậy, vào trước Đêm hát Xoan ngoại giao tại Hà Nội, đêm trình diễn cho các nhà ngoại giao để xem xét, xét duyệt hát Xoan là di sản phi vật thể của thế giới, giữa các nhà nghiên cứu và các nhà quản lý văn hóa xảy ra cuộc tranh luận nảy lửa là trình diễn Xoan mới hay Xoan cũ. Sau nhiều lần tổng duyệt và đi đến kết luận: trình diễn cả hai. Khi nghe họ dùng chặng ba của hát Xoan là đi chơi bợm gái để cách tân vào điệu hát thờ cùng với việc cải biên các điệu múa giống chèo, tôi thẳng thắn nhận định đây là phá hoại Xoan, Xoan hóa chèo. Chúng tôi chỉ chấp nhận bảo tồn, phát huy và nhân rộng hát Xoan chứ không phát triển. Nếu mỗi năm tỉnh Phú Thọ chỉ cải biên một chút thì 10 năm nữa liệu có còn là hát Xoan?

Ông là một trong những thành viên tham gia xây dựng hồ sơ hát Xoan để trình UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Những tiêu chí nào dẫn đến thành quả hồ sơ nhận được ủng hộ tuyệt đối từ các lá phiếu?

- Hát Xoan nhận được sự ủng hộ cao của UNESCO là vì thể hiện rõ được giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của loại hình nghệ thuật này. Điều đặc biệt, UNESCO đánh giá cao tính âm nhạc, lời ca hay và chân thật của hát Xoan. Tôi xin nhấn mạnh yếu tố chân thật, nghĩa là còn nguyên gốc so với lịch sử. Vậy thử hỏi, nếu chúng ta đưa vào hồ sơ hình thức Xoan mới, liệu có được UNESCO ủng hộ và công nhận. Hoặc bây giờ, sau khi công nhận, Việt Nam không còn giữ Xoan nguyên gốc theo cam kết của chương trình hành động quốc gia thì vài ba năm nữa chẳng loại trừ sẽ bị UNESCO rút tên khỏi danh sách di sản phi vật thể của thế giới.

Không thể cải biên di sản để bảo vệ khẩn cấp, vậy theo ông, bảo tồn hát Xoan cần làm những gì?

- Tất nhiên, bên cạnh việc bảo tồn Xoan cổ là những hành động cụ thể như: Gấp rút hỗ trợ đời sống của các nghệ nhân; Tạo điều kiện cho nghệ nhân truyền dạy trong cộng đồng; Gấp rút có chế tài kinh phí để hỗ trợ cho công tác đào tạo, nghiên cứu, tuyên truyền và tổ chức liên hoan tại các phường Xoan; Xây dựng đội ngũ kế cận duy trì nghệ thuật hát Xoan. Trong chương trình hành động quốc gia không bao giờ có tiêu chí hoành tráng hóa nghệ thuật cổ truyền như đã diễn ra ở chương trình "Du lịch về nguồn 2012 và vinh doanh hát Xoan". Ở tiết mục hát thờ, theo nguyên gốc, chỉ một vài nghệ nhân và cô đào thực hiện, nhưng để hoành tráng người ta dàn dựng cả trăm người lên hát như là hát giao duyên.

Hoành tráng hóa nghệ thuật cổ truyền đang trở thành một trào lưu, ông nghĩ gì về vấn đề này?

- Có lẽ trào lưu này bùng nổ và thể hiện rõ nhất ở trường hợp kỷ lục Guiness Việt Nam về số người hát quan họ và mặc trang phục truyền thống đông nhất ở Hội Lim 2012. Vì sự kiện này mà tôi đã trực tiếp lặn lội đến Hội Lim vừa qua. Tôi thấy đó là một trào lưu thật kinh khủng. Khung cảnh hát quan họ đã không còn, đồi Lim giờ đây thật hoành tráng với sự tựa lưng của trụ sở UBND huyện Tiên Du (Bắc Ninh) và những bậc tam cấp bước lên đồi theo lối hiện đại. Nhìn những khung cảnh như vậy, những người làm nghiên cứu văn hóa thấy đau lòng.

Xin cảm ơn ông!