Sau gần một năm có hiệu lực, liệu lệnh cấm này có đủ sức "làm sạch" được thị trường thuốc hay thị trường thực phẩm chức năng (TPCN) có chứa chất cấm hay không?
Từ cứu người đến... giết người
Sibutramine được giới thiệu lần đầu tại Mỹ vào năm 1997 và lần lượt được cấp phép lưu hành trên thế giới. Sibutramine được coi là một loại thuốc làm giảm cảm giác thèm ăn do tác động lên trung tâm nhận thức về đói và no, có thể làm giảm trung bình 5 kg hoặc 5% trọng lượng cơ thể. Mặc dù vậy, sibutramine thoạt tiên lại được sử dụng như thuốc chống hội chứng trầm cảm và chán sống. Nhưng với tác dụng giảm cân, sibutramine nhanh chóng trở thành "thuốc dẫn" trong hầu hết các sản phẩm làm giảm cân thẩm mỹ.
Sibutramine bắt đầu được lưu hành ở châu Âu từ đầu những năm 2000, ở Việt Nam cũng chỉ ít lâu sau đó. Nhưng khác với Việt Nam, ở Pháp chỉ các chuyên khoa nội tiết, tim mạch mới được chỉ định sử dụng thuốc này lần đầu cho những ai có nhu cầu giảm cân thật sự. Các bác sĩ khác không được phép kê đơn, trừ phi căn cứ theo chỉ định ban đầu của bác sĩ chuyên khoa và loại thuốc này hoàn toàn bị cấm chỉ định đối với những người có bệnh tim mạch, cao huyết áp... Tất nhiên, thuốc này cũng chỉ được bán trong các nhà thuốc bán theo đơn. Tuy nhiên, sau hai ca tử vong do tim mạch ở Italia, sibutramine bị cấm ở quốc gia này kể từ năm 2002. Đến năm 2007, thuốc này tiếp tục bị cấm ở Pháp do nguy cơ tim mạch nhưng một số quốc gia như Mỹ, Australia vẫn giữ quan điểm cho phép lưu hành sibutramine. Phải đến cuối năm 2010, sau hàng loạt ca tử vong do suy tim mà tiền sử có dùng sibutramine, những quốc gia "cứng rắn" nhất như: Australia, Canada, Trung Quốc, Hồng Kông, Ấn Độ, Mexico, Thái Lan, Hoa Kỳ, Singapore… cũng lần lượt phải ban hành lệnh cấm lưu hành sibutramine.
Nhà thuốc Hoàng Đàn công khai bày thuốc cấm.
Còn ở Việt Nam, cho đến tận ngày 21/3/2010, TS Trần Mạnh Hùng mới có bài viết "Điều trị béo phì bằng sibutramine" trên báo Sức khỏe & Đời sống vẫn khẳng định: Béo phì hiện không còn là căn bệnh riêng của các nước phát triển mà đã trở thành vấn nạn của cả các nước đang phát triển. Do đó, dùng thuốc có chứa sibutramine để giảm cân là một giải pháp. Mặc dù tác giả biết tháng 11/2009, sibutramine đã bị treo giấy phép ở EU nhưng lại cho rằng: "Cơ quan quản lý Dược và Thực phẩm Mỹ (FDA) vẫn tiếp tục cho phép sản phẩm lưu hành trên thị trường Mỹ. Cục Quản lý Dược Australia (TGA) và hầu hết các quốc gia ngoài châu Âu cũng có quyết định tương tự. Tại Việt Nam, Bộ Y tế vẫn cho phép lưu hành các dược phẩm chứa sibutramine, nhưng bổ sung thêm một trường hợp chống chỉ định vào hướng dẫn sử dụng. Và thời điểm này cũng chính là lúc thị trường thuốc và TPCN giảm cân có chứa sibutramine "nở rộ" ở Việt Nam. Thuốc và TPCN chứa sibutramine được bày bán tự do, ai muốn mua và uống thế nào cũng được. Chị em "hồn nhiên" rủ nhau dùng thuốc dù quá thừa cân hay chỉ có ước mơ có một thân hình "người mẫu". Không hướng dẫn, không cảnh báo mà chỉ có những dòng quảng cáo "mật ngọt" về một thân hình hoàn hảo vẫn rót vào tai chị em... Không ít người đẹp lên nhờ sibutramine, không ít chị em hạnh phúc vì có thời kỳ đạt được thân hình lý tưởng. Song hệ lụy cũng đến rất gần, ngay trong những ngày đầu xuân Nhâm Thìn, người viết bài này cũng đã mãi mãi mất đi một người bạn gái do bị bệnh tim, mà chừng 2 năm trước chị cũng đã từng dùng đến những viên giảm cân có chứa sibutramine...
“Lệnh cấm” có thiêng?
Sau gần nửa năm "lệnh cấm" của Cục Quản lý Dược Việt Nam có hiệu lực, chỉ nói riêng thị trường TPCN vẫn tồn tại, thậm chí còn tràn lan sản phẩm chứa sibutramine. Không chỉ làm giả, nhiều doanh nghiệp vẫn "thản nhiên" nhập sản phẩm chứa sibutramine về bán dù biết rõ mười mươi rằng thuốc đã bị cấm. Đơn cử, ngày 6/10/2011, Thanh tra Bộ Y tế đã quyết định xử phạt Công ty CP Xuất nhập khẩu Châu Phong (Phòng 811, nhà D Vinaconex 3, Dịch Vọng, Cầu Giấy, Hà Nội) và đình chỉ lưu hành viên nang giảm béo Juji có chứa sibutramine do Công ty này nhập khẩu, phân phối. Ngày 29/9/2011, Thanh tra Cục An toàn vệ sinh thực phẩm đã tiến hành lấy mẫu viên giảm béo Cishi tại chính nơi phân phối là Công ty CP Thiết bị y tế Delta Việt Nam (Nhà số 3, ngõ 176, đường Mai Dịch, Từ Liêm, Hà Nội). Đến ngày 21/10/2011, kết quả kiểm nghiệm đã cho thấy Cishi có chứa chất cấm sibutramine với hàm lượng cao (28,4 mg/viên).
Báo Tuổi trẻ ra ngày 11/8/2011 có bài: "Thực phẩm chức năng chứa chất cấm?" đề cập đến việc sản phẩm Lishou do Công ty CP Trang thiết bị y tế Phú Hải nhập khẩu và phân phối bị làm giả, làm nhái hết sức tinh vi, có chứa chất cấm sibutramine. Tình trạng sản phẩm này bị làm giả, làm nhái đã xuất hiện từ đầu năm 2011. Công ty Phú Hải đã tích cực phối hợp với các cơ quan chức năng như công an kinh tế, quản lý thị trường, thanh tra y tế, thanh tra vệ sinh an toàn thực phẩm… để chống hàng giả nhưng kết quả không khả quan. Hàng giả, hàng lậu vẫn tràn ngập trên thị trường bởi sau nhiều năm công phu xây dựng thương hiệu, sản phẩm Lishou đã "có tiếng" trên thị trường TPCN. Tuy nhiên, không thể vì lợi nhuận mà bàng quan trước sức khỏe người dân nên Phú Hải đã quyết định dừng phân phối sản phẩm Lishou (dù đang bán rất chạy) và chấp nhận làm lại từ đầu với sản phẩm New Lishou để chứng minh Lishou thật không hề chứa sibutramine.
Lực lượng chức năng lập biên bản vi phạm bày bán Lishou tại một nhà thuốc ở huyện Phú Xuyên.
Tuy nhiên, dù Công ty Phú Hải (doanh nghiệp phân phối độc quyền sản phẩm Lishou) đã chuyển sang sản phẩm New Lishou (chỉ có loại 120 viên/hộp) đã hơn 6 tháng song trên thị trường vẫn nhan nhản sản phẩm Lishou giả (loại 40 viên/hộp). Ngày 10/01/2012, Công an thị xã Sơn Tây đã phát hiện một số cơ sở kinh doanh sản phẩm Lishou giả (loại 40 viên/hộp) như: Phan Thị Hồng Hạnh (trú tại 32 Hoàng Diệu, phường Quang Trung); Vũ Thị Hạnh (trú tại 33B Chùa Thông, phường Sơn Lộc); Đàm Thị Ngọc Thư (trú tại 67 Phùng Khắc Khoan, phường Quang Trung)... Sau khi tạm giữ tang vật, Công an thị xã Sơn Tây đã trưng cầu Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia giám định các mẫu vật này và kết quả là hàm lượng sibutramine từ 8 - 10mg/viên. Trong 2 ngày 9 và 10/02 vừa qua, Đội Quản lý thị trường số 14 (Chi cục Quản lý thị trường Hà Nội) tiếp tục phát hiện một số nhà thuốc công khai kinh doanh sản phẩm Lishou, trong đó có một "nhà thuốc tốt". Nhà thuốc của bà Nguyễn Ngọc Chinh tại 117, D1, phường Thanh Xuân Bắc, quận Thanh Xuân có Giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn thực hành tốt nhà thuốc nhưng qua kiểm tra tại đây vẫn phát hiện sản phẩm cấm là Lishou. Tương tự, lực lượng quản lý thị trường cũng phát hiện Lishou giả ở Nhà thuốc Phương Lâm của ông Nguyễn Duy Khang tại 174 Tây Sơn, Đống Đa và Nhà thuốc Hoàng Đàn của bà Đào Tố Quyên tại số 12B Nguyễn Văn Tố, Hoàn Kiếm. Như vậy, chỉ trên địa bàn nhỏ như Thị xã Sơn Tây hay riêng Hà Nội đã phát hiện hàng loạt cơ sở kinh doanh, bất chấp sức khỏe người tiêu dùng ngang nhiên kinh doanh "thuốc cấm" thì trên địa bàn rộng lớn của cả nước, sản phẩm Lishou giả còn tràn lan đến đâu?
Bối rối “hậu kiểm”
Những sản phẩm có chứa chất cấm sibutramine, những doanh nghiệp vô lương tâm vì lợi nhuận vẫn thản nhiên kinh doanh trên sức khỏe và mạng sống của người tiêu dùng đã được "vạch mặt, chỉ tên". Tuy nhiên, các lực lượng chức năng đều tỏ ra rất lúng túng trong khâu hậu thanh tra, kiểm tra.
Thừa nhận hành vi kinh doanh Lishou giả là rất nguy hiểm đối với người sử dụng, nhưng Công an thị xã Sơn Tây lại hoàn toàn lúng túng về chế tài xử lý. Thượng tá Kiều Quang Phương, Phó Trưởng Công an thị xã Sơn Tây cho biết: "Chúng tôi đang nghiên cứu chế tài để xử lý đối với vi phạm này. Và để xử lý thì chắc chắn phải có sự phối hợp rất chặt chẽ của các ban, ngành của Sở Y tế, các cơ quan chức năng, cơ quan chuyên môn thì chúng tôi mới xử lý được. Chứ còn riêng cơ quan Công an chúng tôi thì quả là khó khăn". Ông Hoàng Đại Nghĩa, Đội trưởng Đội Quản lý thị trường số 14 cho rằng: "Cái khó trong xử lý loại hàng này là tính chất kinh doanh trái phép một cách nhỏ lẻ, dàn trải trên các địa bàn. Khi bắt giữ trên hệ thống phân phối thì số lượng ít, hàm lượng hoạt chất có trong từng lô hàng lại khác nhau. Bản thân cơ quan chức năng chúng tôi phải bám sát căn cứ pháp lý cũng như xuất phát điểm sai phạm thì mới có được thông tin cụ thể mà xử lý".
Hành động coi thường tính mạng người tiêu dùng, cố tình kinh doanh những sản phẩm có chứa chất cấm, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của người dân là điều đáng lên án. Tuy nhiên, theo một số cán bộ thanh tra y tế, để lập lại trật tự trên thị trường TPCN nói riêng và thị trường thuốc nói chung, rất cần khâu "hậu kiểm" sau khi có kết luận thanh tra. Chính sự lúng túng trong khâu hậu kiểm tra, thanh tra cùng với việc Hà Nội có đến gần 10.000 nhà thuốc và hàng chục ngàn cơ sở làm đẹp thẩm mỹ đang hoạt động, dù nỗ lực kiểm soát đến đâu chăng nữa, sản phẩm nguy hại này vẫn có cơ hội lưu hành trên thị trường. Trước khi có một hành lang pháp lý đủ mạnh, để lành mạnh hóa thị trường tân dược và cận dược (TPCN), người tiêu dùng hãy biết bảo vệ chính mình bằng cách hết sức cảnh giác với những lời quảng cáo, đồn thổi quá mức về hiệu quả "thần dược" của TPCN./.