Theo quan niệm dân gian, 7 ngày trước ngày đầu năm mới (tức 23 tháng Chạp) là ngày chết tạm thời của vũ trụ, còn vào thời khắc giao thừa, vũ trụ bắt đầu hồi sinh và hồi phục hoàn toàn vào ngày mồng 7 tháng Giêng. Trong quãng thời gian 2 tuần lễ ấy, người ta thực hiện nhiều nghi thức tế lễ để xua đi xui xẻo, cầu mong may mắn cùng những điều tốt đẹp sẽ đến với cá nhân và cả cộng đồng. Xin điểm qua một số nghi thức quan trọng.

Tết ông Công, ông Táo

Tết của người Việt bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp với lễ cúng ông Táo.

Theo Đạo giáo, đây vốn là 3 vị: Thổ công, Thổ địa, Thổ kỳ, thể hiện quan niệm "tam vị nhất thể" (vị thần tuy 3 mà 1) của tôn giáo này, nhưng khi sang Việt Nam, họ được người Việt biến thành huyền tích "2 ông 1 bà", gồm vị thần Đất, vị thần Nhà và thần Bếp, với chức năng vừa là thần bếp trong nhà, vừa là người ghi chép tất cả những việc làm tốt xấu mà con người đã làm trong năm và báo cáo với Ngọc Hoàng những việc mà họ tai nghe mắt thấy. Và hàng năm, cứ đến ngày 23 tháng Chạp, họ lại cưỡi cá chép bay về Trời. Người Việt làm lễ cúng tiễn ông Công, ông Táo vào trưa hoặc chiều của ngày này. Lễ cúng ngoài hương, nến, hoa quả, cơm, cỗ, vàng mã… còn có hai mũ đàn ông, một mũ đàn bà và ba con cá chép. Ngoài cá chép giấy, người ta còn mua cá chép sống làm lễ rồi đem thả phóng sinh. Điều ấy đã thể hiện nét biện chứng: Trong cái chết đã có mầm của sự sống, đó là việc gieo mầm sự sống. Tuy nhiên, những năm gần đây, nếu quan sát những người đi thả phóng sinh, ta sẽ thấy một cảnh tượng khá phổ biến: người ta dừng xe máy hoặc ôtô trên cầu Chương Dương, rồi cầm túi nilon trong có những con cá sống ném xuống sông mà không cần biết, liệu chúng còn có thể sống khi bị rơi từ độ cao ấy xuống nước hay không? Hoặc nếu còn sống, liệu chúng có thể "quẫy đạp" để ra khỏi mớ túi lùng bùng ấy? Với thái độ "làm cho xong chuyện" hoặc có thể không ý thức được hậu quả của việc mình làm như vậy, liệu họ có thể tạo "duyên thiện" hay lại là "nghiệp ác"? Điều ấy có nghĩa là cần hiểu biết ý nghĩa của việc mà chúng ta sẽ làm và có thái độ trân trọng với sự sống, dù đó là sự sống của loài vật để có cách ứng xử đúng đắn.

Lễ trừ tịch (lễ Giao thừa)

Lễ trừ tịch (trừ là bỏ đi, tịch là chiếu), tức là lễ thay chiếu. Dân gian thường có câu: tối như đêm ba mươi, nhưng nửa đêm về sáng lại là thời gian của ánh sáng. Bởi vậy, đêm trừ tịch được coi là khoảng thời gian của sự yên nghỉ, rũ bỏ những muộn phiền, là đêm của tĩnh lặng và thiêng liêng. Vào trước nửa đêm ba mươi này, người ta quét dọn sạch sẽ những gì nhơ bẩn, dọn sạch những phiền muộn, bất hoà của cuộc sống để chuẩn bị cho ngày bắt đầu của năm mới. Lễ trừ tịch được thực hiện vào giờ Tý (11 giờ đến 1 giờ), khoảnh khắc bao hàm trong nó một giờ của năm cũ và một giờ của năm mới, nhưng người ta thường thực hiện lễ này vào thời điểm chuyển tiết giữa năm cũ - năm mới nên còn gọi là lễ Giao thừa. Khi làm lễ trừ tịch, các gia đình thắp hương trước bàn thờ tổ tiên, cúng trừ tịch với mâm xôi với con gà trống luộc hoặc mâm xôi với chiếc chân giò lợn. Trong lúc lễ, người ta nhắc đến công ơn trời đất, tổ tiên, tạ lỗi cùng cha mẹ, làm hoà với nhau, trút bỏ điều xấu và hứa hẹn những điều tốt đẹp. Họ cũng xin tổ tiên phù hộ cầu an khang thịnh vượng, sức khỏe trong năm mới. Cùng với mâm cỗ đặt tại bàn thờ gia tiên, người Việt còn có mâm cỗ cúng ngoài sân để đón các Thiên binh (12 vị Hành khiển). Theo quan niệm dân gian, Giao thừa là lúc các vị này đi thị sát dưới hạ giới, rất vội không kịp vào tận bên trong nhà được, nên bàn cúng thường được đặt ở ngoài cửa chính mỗi nhà. Hết một năm, vị Hành khiển cũ đã cai quản hạ giới trong năm cũ sẽ bàn giao công việc cho vị Hành khiển mới sẽ cai quản Hạ giới trong năm mới. Mỗi năm có một vị, sau 12 năm thì các vị Hành khiển sẽ luân phiên trở lại.

Chúc Tết

Sáng mồng Một Tết còn gọi là ngày Chính đán, con cháu tụ họp ở nhà tộc trưởng để lễ tổ tiên và chúc Tết ông bà, cha mẹ và các bậc huynh trưởng. Theo quan niệm, cứ sang năm mới là mỗi người thêm một tuổi, bởi vậy ngày mồng Một Tết là ngày con cháu "chúc thọ" ông bà và các bậc cao niên.

Ngoài ra, dân gian còn có câu:

Mồng Một thì ở nhà Cha

Mồng Hai nhà Mẹ, mồng Ba nhà Thầy

Đó cũng là cách ứng xử hết sức văn hoá của người Việt Nam trong 3 ngày đầu năm mới, thể hiện đạo đức hiếu lễ và truyền thống tôn sư trọng đạo.

Hóa vàng

Trong 3 hoặc 5 ngày đầu năm mới các gia đình sửa soạn cỗ cúng Tổ tiên hàng ngày, vì trước khi năm cũ kết thúc, các gia đình đều đến mộ phần, khấn tổ tiên về ăn Tết với con cháu. Đến ngày mồng 4 hoặc mồng 5 Tết, người ta làm cơm và đốt vàng mã để tiễn tiền nhân về cõi âm. Đây cũng là một phong tục đẹp, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của người Việt. 

Lễ Khai hạ

Ngày mồng 7 Tết là ngày hạ cây Nêu, gọi là lễ Khai hạ, coi như mừng kết thúc Tết để bắt đầu quay lại một chu trình làm việc. Người ta làm lễ "mở cửa rừng" nơi rừng núi để dân có thể lại vào rừng tự do; ở đồng bằng có lễ "hạ điền" để chuẩn bị cho một mùa vụ mới; nơi công thự quan lại và triều đình lại làm lễ "khai ấn". Mọi sinh hoạt đời thường lại được tiếp tục để đến 23 tháng Chạp, người Việt lại đón một cái Tết mới.