Chuyện kể như thế này - Những người lính Nhật thua trận, bị nhốt dưới hầm tàu của quân Đồng minh, nhưng mỗi sáng họ vẫn đứng thẳng người hát quốc ca Nhật trước lá cờ mang biểu tượng mặt trời đỏ thắm, được vẽ bằng máu của mình trên chiếc khăn tay màu trắng. Lính canh của quân Đồng minh can ngăn, họ phản đối và nói: "Chúng tôi bại trận chứ nước Nhật đâu dễ bị tiêu diệt". Và họ đã thắng giữa hầm tàu của quân Đồng minh - Kết thúc câu chuyện, thầy hỏi: "Các em có biết điều gì đã làm nên tinh thần bất khuất của những người lính Nhật ấy?". Một câu trả lời từ cuối lớp: "Dạ thưa thầy, tình yêu nước". Thầy gật đầu rất nhanh: "Đúng. Thầy muốn các em  học tập tinh thần yêu nước như thế của những người Nhật bại trận, bắt đầu từ tình yêu lũy tre, ruộng lúa, cái cổng làng của quê mình. Hãy nên như thế rồi các em sẽ thấy quê hương, đất nước vô cùng thiêng liêng gần gụi và rất cụ thể".

Cả lớp đã "Dạ" một tiếng rất nhịp nhàng và rất lớn, nhưng hồi ấy không trò nào trong chúng tôi biết hỏi lại thầy, tinh thần yêu nước của những người lính Nhật được dạy và được học từ lúc nào.

2.Giữa tháng 3 vừa qua, tại TP Hồ Chí Minh, trong câu chuyện lúc "trà dư tửu hậu" xung quanh thảm họa động đất và sóng thần đã tàn phá tan tành Fukushima và một số vùng phụ cận, tôi lại được nghe các ông bạn già của mình nói về đất nước và con người của xứ Phù Tang. Có người đã nêu những con số thiệt hại ước tính, phải nói là rùng rợn nếu thảm họa hạt nhân từ nhà máy Fukushima xảy ra. Một ông đã mở những đoạn phim quay được qua điện thoại di động cảnh xe cộ, nhà cửa ở Fukushima đã trở thành món đồ chơi của những con sóng hung hãn trộn nhào, hất tung lên cao, rồi kéo vèo ra ngoài khơi xa…

Dù cách nói và nêu sự kiện không giống nhau, nhưng kết thúc câu chuyện, các ông bạn của tôi hôm ấy đều cho rằng với lòng yêu nước, tinh thần không chịu thua kém và tính tự trọng rất cao, người Nhật rồi sẽ đứng lên mạnh mẽ, sẽ làm được những điều như họ đã từng làm sau khi bị hai quả bom nguyên tử của Mỹ ném xuống Hiroshima và Nagasaki. Chợt nhớ lại câu chuyện của thời còn đi học, tôi hỏi: "Các ông anh có biết bằng cách nào người Nhật có được những đức tính ấy?". Một câu trả lời đã được tất cả đồng tình: "Từ tấm bé, người ta được dạy và được học như thế".

3."Máy bay của chúng ta bắt đầu giảm tốc độ để chuẩn bị hạ cánh xuống sân bay Quốc tế Narita, Tokyo". Cho đến khi hệ thống âm thanh của máy bay cất lên lời thông báo ấm áp ấy, tôi vẫn nghĩ là mình rồi sẽ gặp một nước Nhật của những người Nhật "còn đó nỗi buồn". Nhưng, tôi thấy mình đã sai ngay sau giây phút đi hết đường ống của cầu thang máy bay. Điều đó càng rõ hơn khi người bạn cùng đi với tôi đã phải thốt lên: "Đúng là nước Nhật và người Nhật có khác". Bởi chỉ sau chưa đầy mười phút cô ấy đã làm xong thủ tục nhập cảnh và nhận được hành lý giữa một sân bay trùng điệp những dãy nhà nhiều tầng và hiện đại; giữa những nụ cười, những cái cúi đầu bày tỏ sự chào đón trân trọng và thân thiện.

Tác giả trước lâu đài Osaka

Hình như trong giao tiếp phổ biến của người Nhật, trước hết và sau cùng không thể không có nụ cười và cái cúi đầu. Tại một khách sạn, một nhà hàng,  thậm chí tại một nhà vệ sinh công cộng giữa một đoạn đường rừng… khi vào và lúc ra, khách đều được ân cần trao gởi những cử chỉ thân thiện như thế.

Suốt chiều dài của chuyến đi từ Tokyo, đến khu nghỉ dưỡng giữa rừng Hakone, thành phố Osaka, cố đô Kyoto, rồi lên vùng cao núi Phú sĩ… đi nhiều chỗ, đến nhiều nơi, nhưng vẫn không bắt gặp chút biểu hiện nào, dù rất nhỏ về nỗi buồn của vết thương Fukushima. Tôi hỏi Đỗ Phú Tài, một hướng dẫn viên du lịch đã định cư tại Nhật hơn 30 năm, anh nói, theo đó, giấu nỗi buồn đã trở thành đức tính của người Nhật. Họ cho rằng phải sống như thế nào, chứ không phải buồn bao nhiêu. Có bỏ bớt chuyện buồn mới có chỗ để đón nhận niềm vui. Và, từ lúc còn rất nhỏ, họ đã được dạy: Hãy đừng để chuyện buồn của mình làm bận lòng người khác. 

4.Ngày cuối cùng tại Tokyo, chúng tôi có được 6 giờ để khám phá Công viên Disneyland. Dẫu đây là tổ hợp giải trí cao cấp đầu tiên trong số 5 mô hình được xây dựng bên ngoài nước Mỹ, và là công viên thứ ba tôi có dịp được đến, sau Hồng Kông và Hàn Quốc, vẫn sẽ không có gì để phải dài dòng, nếu không có chuyện từ  "Cái vấp ngã của một cháu bé". Chuyện như thế này: Hai vợ chồng còn rất trẻ, người Nhật, cùng một bé gái chừng ba tuổi, đang tung tăng trước khu "Thế giới thần tiên" thì cháu bé bị ngã, làm đổ tung bịch bắp rang cầm trên tay. Nhẹ thôi, nhưng cô bé cũng nghiêng đầu mếu máo nhìn bố mẹ. Nghĩ là cả ông bố lẫn bà mẹ sẽ nhào đến, xốc ôm cháu bé dậy rồi nhăn nhó với nhau về trách nhiệm, thậm chí còn đạp mạnh chân xuống đất, chỉ tay cao lên trời, mắng nhiết thậm tệ là hai nơi ấy đã làm cho bé phải té. Nhưng không, tình huống đã diễn ra hoàn toàn khác. Ông bố và bà mẹ lúc ấy chỉ đứng nhìn cho đến khi cô bé chống tay đứng dậy, họ mới bước tới ôm con vào lòng. Người mẹ vừa lau nước mắt cho con, vừa âu yếm nói những lời gì đó. Tuy không biết tiếng Nhật, nhưng khi thấy cháu bé rời khỏi vòng tay của mẹ ngay sau đó, lững thững cúi nhặt từng hạt bắp do mình làm rơi, đem bỏ vào  thùng rác, tôi đồ rằng bà mẹ trẻ ấy đã nói với con: "Sao con gái lại khóc. Con gái đã có lỗi khi không nắm tay bố mẹ, lại chạy nhanh mà không chịu ngẩng đầu nhìn về phía trước. Thấy không, con đã làm dơ một khoảng sân của mọi người rồi đấy. Mai mốt nếu té là phải tự đứng dậy, nghe con gái yêu của ba mẹ".

Khi chiếc xe chở chúng tôi chạy ra khỏi vùng nội thành của Tokyo, Trần Thái Vũ, hướng dẫn viên của Công ty Du lịch Vietravel nói trong niềm hứng khởi là mình vừa chứng kiến một chuyện rất hay. Anh bạn đã kể lại câu chuyện mà tôi đã có dịp theo dõi từ một góc khuất, với lời kết luận: "Như thế đấy, người Nhật đã dạy con trẻ từ rất sớm về lòng tự trọng, tính tự chủ, tinh thần vì cộng đồng. Đã té phải tự đứng dậy, đã có lỗi phải biết nhận lỗi".